Diş taşı (kalkulus)

Diş taşı, temizlenmeden bırakılan bakteri plağının tükürükteki kalsiyum ve fosfat tuzlarını bünyesine alarak sertleşmesi sonucu oluşur. Bu sertleşme süreci günler içinde başlayabilir. Oluştuktan sonra diş fırçası, diş ipi veya gargara ile uzaklaştırılamaz; yalnızca uygun aletlerle klinik ortamda temizlenebilir.

Diş taşı, diş eti kenarının üzerinde (supragingival) ve altında (subgingival) olmak üzere iki konumda bulunabilir. Üstte kalanlar genellikle beyazımsı-sarı renktedir ve alt ön dişlerin dil yüzeyi ile üst arka dişlerin yanak yüzeyi gibi tükürük bezi kanallarının yakınında daha sık görülür. Diş eti altındakiler ise koyu renklidir, gözle görülmez ve varlıkları sondalama ile ya da radyografi ile anlaşılabilir.

Diş taşının kendisi doğrudan iltihabın nedeni değildir; asıl etken yüzeyinde tuttuğu canlı bakteri plağıdır. Pürüzlü yapısı plağın tutunmasını kolaylaştırdığı ve temizliği güçleştirdiği için sürecin devamlılığına katkıda bulunur. Bu nedenle gingivitis ve ilerleyen tablolarda diş taşının uzaklaştırılması tedavinin ilk adımlarındandır.

Diş eti üstündeki birikimlerin uzaklaştırılması diş taşı temizliği kapsamında yapılır. Diş eti altındaki birikimler ve kök yüzeyindeki sert eklentiler söz konusu olduğunda kök yüzeyi düzleştirme gündeme gelir. Uygulama sıklığı kişiye göre değişir ve muayene ile belirlenir.

Muayenede diş taşı yalnızca gözle aranmaz. Yüzeyler hava ile kurutularak incelenir; sondanın ucu kök yüzeyi boyunca gezdirilerek pürüz ya da basamak hissedilip hissedilmediği değerlendirilir ve diş eti kenarının altındaki birikimler çoğunlukla bu yolla saptanır. Dişler arasındaki eklentiler radyografide de görülebilir. Birikimin yeri ve yaygınlığı kaydedilir; bu kayıt, temizliğin hangi bölgelerde yoğunlaşacağının ve kontrol aralığının belirlenmesinde kullanılır.

Birikimlerin uzaklaştırılması periodontal tedavinin ilk aşamasını oluşturur; bu aşama tamamlanmadan dokuların yanıtı değerlendirilemez. Birkaç hafta sonra yapılan yeniden değerlendirmede kanamanın ve ölçümlerin nasıl değiştiğine bakılır; bulguların sürdüğü bölgelerde diş eti altındaki yüzeylere yönelen ayrı bir aşama gündeme gelebilir. Uygulamanın hangi aralıklarla tekrarlanacağı kişiye göre planlanır; bkz. diş taşı temizliği neden önemli.